پژوهشی در تاریخ شهرستان گرمی

 تاریخ ششم مردادماه برای دومین سال متوالی است که به عنوان روز گرمی انتخاب شده است. این انگیزه ای شد تا نتیجه تحقیقاتی که به صورت جسته و گریخته در چند سال اخیر در خصوص تاریخ و وجه تسمیه این شهرستان تهیه کرده بودم را در صفحه ویکیپدیای این شهرستان وارد نمایم. اما چون ویکیپدیا یک دانشنامه سورس باز است و ممکن است محتوی آن طی زمان دچار تغییر شود صلاح دیدم مطالب را اینجا نیز درج نمایم تا مورد استفاده علاقه مندان قرار گیرد.

 تاریخچه و وجه تسمیه

وجه تسمیه

بر اساس اطلاعات ارائه شده در کتاب تاریخ دشت مغان، نوشته میر نبی عزیززاده، وجه تسمیه گرمی به اعتقاد برخی از واژه گئرامنه گرفته شده است که به معنی چند عشیره که دارای چراگاه مشترک می‌باشند و به رئیس آنان گئرامنی می‌گفتند. تعداد دیگری اعتقاد دارند این شهر در زمان بابک خرمدین بذ یا بذین داشته‌است و محل آنرا بین محله قلعه باشی و روستای اله درق می‌دانند و قلعه دئیو قالاسی را قلعه بذ می‌دانند. برخی ازمورخان معتقدند این خطه از قدیم محل زندگی چند زنتو از پارتها بوده و واژه گئرمی در گویش پارتها یک واژه مقدس بوده و وجود گورهای خمره‌ای را دلیل می‌آورند. مورخان و محققان دیگری معتقدند این واژه از واژه‌های سومری بوده و از دو قسمت «گئر» و «می»تشکیل شده‌ است «گئر» به معنی آبادی و جای مشخص و یا خانه و «می» به معنی قوانین آسمانی پس «گئرمی» یعنی خانه قوانین و دستورات آسمانی.

نامیدن شهر بخاطر قبیله چم که از یمن به این خطه کوچیده‌اند و در بین اهالی شهر به حسنلو مشهور هستند ریشه در تعصبات قومی داشته و خالی از واقعیت می‌باشد چراکه این قبیله ۲۰۰الی۳۰۰سال است که به این شهر کوچ کرده‌اند و پیران آن خود را متعلق به سرزمین یمن و بعضی هایشان متعلق به اطراف بصره می‌دانستند.

با این حال طبق تحقیقی که اینجانب در زبانهای اطراف گرمی و زبانها باستانی ایران صورت دارم و بر اساس شواهدی از بناهای تاریخی و کتیبه ها و نظایر آن باقیمانده است، نام گرمی واژه ایی احتمالا با ریشه اوستایی و فارسی باستان است که از دو قسمت «گئر» که تغییر یافته و خلاصه شده «آگئر»به معنی آتش و آتشکده و «می» [که خلاصه شده و تغییر یافته میترا به معنی خورشید می باشد] تشکیل شده است. یکی از استنادات بنده نوشته استرابون (62 ق.م تا 19 م) در رساله جغرافیا کتاب ۱۵، کرده – ۳ ، بند ۱۳ می باشد که در وصف طایفه مغان می نویسد: «در آنجا هم چنین آتشکده ها وجود دارد، بناهای غریبی که در میانشان آدریانی قرار دارد که از خاکستر انباشته است و در آنجا مغان پاسدار آتشی هستند که هرگز خاموش نمی شود[۲]هر چند مطلب فوق در مورد کاپادوکیه است که هم اکنون در ترکیه قرار دارد اما چون وصف رفتار طایفه مغان است می تواند برای سایر تحقیقات تاریخی نیز مستند قرار گیرد.

محل های انباشته از خاکستر، وجود 3 تپه گرد که بی شباهت به کاپادوکیه نیستند، تداوم جنگلهای تالش و رسیدن آن به شهر گرمی که منابع چوب و هیزم را به راحتی فراهم می کند و قرار داشتن صخره سنگی قلعه باشی در میان دو رود موجره و گرمی چای که برپایی آتش بدون خطر را ممکن می ساخته است، جزو شواهد بنده بر این مدعی می باشد. بنابراین کلمه مغان که هم اکنون به برکت حاصلخیزی خاک، آب رودهای ارس- دره رود و بالهاری و توسعه های صنعتی انجام شده در جلگه مغان، با واژه دشت عجین و همراه شده است، بیش از آن که با مناطق جلگه ای مغان ارتباط داشته باشد، با مناطق کوهپایه ای و شهر گرمی ارتباط دارد، چرا که اغلب رفتارهای مغ ها با کوه و کوهپایه سازگار تر است تا دشت.

از طرفی با توجه به اینکه حداقل 7 نقطه در آذربایجان به همین نام شناخته می شود که دو مورد از آنها در همین شهرستان(خود شهر گرمی و روستایی چسبیده به بخش انگوت)، سه مورد جمهوری آذربایجان، یک مورد آذربایجان غربی (روستایی در ارومیه)، و یک مورد آذربایجان شرقی (رودخانه ای در میانه) به همین نام شناخته می شوند، و تشابه اسمی با شهر آذربایجانی نشین گرمی (Gremi) در استان کاختیگرجستان باید در این خصوص تحقیق بیشتری صورت گیرد.

لازم به ذکر می دانم طایفه ای در جنوب ترکیه زندگی می کنند که به نام «گرمی لی اوغلانلاری» شناخته می شوند و بر این باورم احتمالا این طایفه در دوره صفوی با ساکنین فعلی این شهر تبادل شده باشند چرا که پس از تشکیل حکومت شیعی صفوی در ایران دو کشور بخشی از جمعیت شیعه و سنی خود را با هم تبادل کردند، اما حافظه تاریخی مردم شهرستان و اسناد موجود چیزی در این خصوص ارائه نمی دهد بنابراین نظریه ارتباط تاریخ کهن گرمی با کاپادوکیه تقویت می شود. طایفه مزبور غذایی با برنج درست می کنند که «گرمی پلو« نامیده می شود و بر همین اساس ممکن است گرمی نام گیاه یا ادویه ای باشد.

لازم به ذکر است که واژه های «قرم» و «القرم» و «قرمی» در کتب تاریخی مختلف که به زبان عربی نگاشته شده اند برای شبه جزیره کریمه به کار رفته اند و گاها به اقوام ترک زبانی که در این شبه جزیره نیز به قرم و قرمی شناخته شده اند اما شواهدی برای ارتباط کریمه با شهر گرمی شناسایی نشده است.

در ادامه لازم به ذکر می دانم با توجه به مطالبی که در خصوص آلانها، آلانیا که ساکنین و نام باستانی مغان می باشد خوانده ام احتمال دارد واژه گرمی ریشه آلبانی نیز داشته باشد.

با این حال ذکریا ابن محمد قزوینی در کتاب آثار العباد و اخبارالبلاد در وصف مغان می نویسد:

» موغان، ولایتی است واسع از آذربایجان. دهات و آبادی دارد. هرکه از اردبیل به تبریز رود، این ولایت در طرف راست او واقع شده، موغان گرمسیر است و باقی آذربایجان سردسیر. و ترکمانیه در آن سکونت داشته اند به جهت کثرت علوفه و خوشی زمستان و حال تاتار ترکمانیه را از آنجا بیرون کرده و خود آنجا قشلاق می کند[۳]

با توجه به اینکه موطن اصلی تاتارها از کریمه بوده است احتمالا مهاجران وارد شده از عراق و یمن در قرن دهم هجری همان واژه ای را که نویسندگان عرب و ایرانی برای کریمه به صورت قرم- غرم - القرم یا مشابه آن به کار می برده اند در خصوص تاتارهای ساکن این شهر و این منطقه به کار برده اند و به مرور زمان به علت لهجه ترکی- آذربایجانی مردم منطقه واژه به گرمی تغییر یافته است. هرچند پذیرفتن سرنوشت مشابه برای 7 نقطه جغرافیایی چندان سهل نمی نماید.

همچنین این سند ادعایی را که مطرح شده است که زبان ترکی بعد از صفویه و از قرن 10 و 11 هجری در این منطقه رایج شده است رد می کند و سابقه آن را حداقل به قرن هفتم هجری و حتی پیش از آن برمی گرداند.

تاریخچه و آثار تاریخی

تاریخ شهر و شهرستان گرمی با تاریخ منطقه مغان و آبادی هایی نظیر برزند، باجروان و بذ در هم آمیخته است. متاسفانه اغلب آثار تاریخی موجود شهرستان به درستی حفاظت نشده و در نتیجه تخریب و یا از کشور قاچاق شده اند. بخشی اندکی از آثار تاریخی کشف شده از این شهرستان در موزه شهرکاشان نگهداری می شوند و البته بخش اندک ولی حائز اهمیتی از آثار مکشوفه از آن در موزه کپنهاگ دانمارک نگهداری می شود.

تپه باستانی (آغامعلی تپه سی) سند معتبری از پیشینه تاریخی این شهربوده که در ۹ کیلومتری شهر و در نزدیکی روستای (شوکورلو) واقع است. همچنین اولین پارچه در تپه همت که دراصل به رنگ قرمزبوده ودارای زمینه شطرنجی با نشان صلیب شکسته یا همان گردونه خورشید یا گردونه مهر می باشد بافته شده در ایران درتپه همت روستای سالالا (در مکاتبات دولتی سلاله) از توابع شهرستان گرمی کشف شده که هم اکنون در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود. به تازگی سنگ قبرهای تاریخی در گورستان حفاظت شده روستای آلیله مغان(گئرمی) کشف گردیده این سنگ قبرها مربوط به دوره تیموری، اسلامی دارای نقوش هندسی دوره اسلامی است و آیاتی از قرآن کریم به خطوط نسخ عربی و کوفی بر روی آنها حکاکی شده است. گورستان آلیله باید جزو آثار ثبت ملی شده دانست، قدمت سنگ قبرهای شناسایی شده به 750 سال پیش برمی گردد. حالت محرابی و گنبدوار این سنگ ها بیانگر این است که سنگ قبرها بر مزار افراد مذهبی و مورد احترام نصب شده اند. همچنین قدمت شهرستان گرمی به 250 سال قبل از میلاد برمی گردد و در روستاهای رمضانلو، دریامان و پرمهر آثاری از دوره اشکانی کشف شده است.

متاسفانه جز کتاب تاریخ دشت مغان (که بیشتر در خصوص تاریخ معاصر آن مستند است) تحقیق مهمی در تاریخ این شهرستان انجام و یا حداقل منتشر نشده است.

این شهر دارای چهار دوره تاریخی آبادانی بوده است که از هم گسسته می باشند. یکی قرون کهن و اساطیری است که آثار فراوانی از سنگ حجاری ها، نقاشی های روی سنگها، ظروف و ... از آنها بدست آمده است. از آثار به دست آمده از این دوران چنین برداشت می شود که احتمالا در این دوره صرفا در حد عبادتگاه و محل اسکان برخی از کاهنان و سربازان و احتمالا محل نگهداری گنجها و ذخایر از این شهر استفاده می شده است و جمعیت قابل توجهی در آن ساکن نبوده است. از شخصیت های اساطیری منطقه از فردی به نام دئوتامورث ( تهمورث دیو) یاد می شود که گویا بسیار قوی هیکل و نیرومند بوده است و طبق افسانه ها زیر کوه سیفار گیر افتاده است اما زنده است. این افسانه نیز ارتباط تاریخ گرمی با کاپادوکیه و مغان را نزدیک تر و قوی تر می نماید چرا که کاپگادوکیه نیز متشکل از تونل های زیر زمینی بوده است که مردم تا سالها در آن می توانسته اند پنهان شوند.

دوره دوم مربوط به دوران اشکانیان[۴]و ساسانیان است. در این دوره بناهای زیادی در اطراف شهر ایجاد شده است که یکی از مهمترین آثار این دوره بنای قیز قلعه سی می باشد که در فاصله 15 کیلومتری شمال شهر و در کنار جاده گرمی به بیله سوار و نزدیک بخش انجیرلو واقع شده است اما هم اکنون از نظر تقسیمات کشوری جزو شهرستان بیله سوار است. اثر دیگر قلعه برزند واقع در دهستان برزند است که متاسفانه از آن نیز مراقبت خاصی نشده است. از این قلعه در جنگهای اشعث کندی در آذربایجان و نیز جنگ افشین با بابک خرمدین یاد شده است و نقش مهمی داشته است. همچنین کاریز(قنات) لنگان از آثار باقی مانده از دوران ساسانی است.

طبق کتاب دانش نامه ایران و اسلام، از زمان‌های بسیار قدیم اقوامی در سرزمین مغان سکنی گزیده‌اند که ایرانیان به ایشان آلان یا آلانی گفته‌اند و این کلمه را در زبان اروپایی قدیم مخصوصا در یونانی آلبان

/ 0 نظر / 4 بازدید